Monumenten warm houden

« Groningen krijgt de eerste woningbouwpilotoverzichtWarmBouwen krijgt octrooi »

In Maastricht is onlangs een bijzondere renovatie van het Boostencomplex voltooid waarin veel elementen van WarmBouwen toegepast zijn. Het Boostencomplex is een gemeentelijk monument, dus sloop van de kleine verouderde woningen was geen optie. Daarom nam woningbouwcorporatie Servatius het besluit tot een ingrijpende renovatie waarbij verduurzaming van het complex voorop stond. Zij schakelde Jos Lichtenberg, professor productontwikkeling voor de bouwindustrie aan de TU Eindhoven, in die eerder, samen met adviesbureau AFL uit Heerlen, onder de naam Comfort+ een bijzonder en duurzaam concept voor wandverwarming ontwikkeld had. Architectenbueau SATIJNplus maakte op basis van dit concept het ontwerp voor de woningen van het Boostencomplex. Op welke punten komt het Boostencomplex overeen met WarmBouwen? En waar verschilt het juist? WarmBouwen zocht Jos Lichtenberg op aan de TUE met de vraag om het Boostencomplex eens te vergelijken met de uitgangspunten van WarmBouwen.

"Met het huidige tempo duurt het nog minstens 100 jaar voordat we alle 7 miljoen huizen in Nederland vervangen hebben door energiezuinige nieuwbouw!" is het eerste dat Jos Lichtenberg naar voren brengt. "We hebben geen keus, dus we moeten ze wel vertroetelen." Met een knipoog voegt hij daar aan toe "Of laat ik zeggen, 'warm' houden."

Architect Alphonso Boosten ontwierp voor de oorlog een wijkje met kleine arbeiderswoningen aan de oevers van de Maas. Door de woningen samen te voegen ontstaan nu eensgezinswoningen in een authentieke jaren dertig stijl met aantrekkelijke plattegronden. AFL en Lichtenberg konden de woningen flink energiezuiniger maken door in anderhalve woning een nieuwe geïsoleerde schil te plaatsen. Aan de binnenkant van de nieuwe wanden en de plafonds wordt met behulp van het comfort+ systeem op lage temperatuur de ruimte verwarmd, en zomers gekoeld. Hierdoor krijgen de woningen een EPC van 0,7 à 0,8, wat overeenkomt met energielabel A.

"Volgens mij  moeten we de oplossing voor het verduurzamen van de bestaande woningvoorraad in de eerste plaats zoeken in verbeteringen aan de schil. Daarnaast valt er nog winst te behalen bij de warmwatervoorziening van oude huizen. Verder moeten we goed kijken naar de ventilatie en het comfort in huis. Er moet daarbij een evenwicht zijn tussen energiebesparing en de gezondheid van de bewoners. Van een te hoog CO2 gehalte in de lucht krijg je hoofdpijn, dat staat vast. Het passief bouwen is naar mijn mening wat te veel op de techniek doorgeschoten. Er zijn wel goede ontwerpen, maar soms lijkt het of het wonen ondergeschikt is aan de energiebesparing. We passen in het Boostencomplex wel mechanische ventilatie met een warmte-terug-win installatie toe vanwege de besparing. Maar na Vathorst zijn we qua ventilatielucht niet aan de ondergrens gaan zitten. En daarnaast kunnen de ramen gewoon open!"
"De Katholieke Universiteit van Leuven gaat het project de komende jaren voor ons monitoren. Maar het zal minstens een jaar duren voor dat we de eerste conclusies kunnen trekken, want de woningen zijn net opgeleverd en de zomer komt eraan."

Maar in welke aspecten komt het Boostencomplex overeen met WarmBouwen? Is hier nu geredeneerd vanuit isoleren of accumuleren?
"De comfort+wandafwerking en plafonds die we toegepast hebben is een licht binnenafbouwsyteem, dat nauwelijks massa heeft. Waardoor in de installatie een vorm van warmteopslag noodzakelijk is. De isolatie is toegepast vanuit het klassieke idee dat je energie vast moet houden. Naar mijn idee zal WarmBouwen zonder isolatie meer energie nodig hebben om de schil warm te houden. Dat zal meer investeringen vergen. Ik heb geen idee hoeveel meer. Aan de andere kant is er in het Boostencomplex veel geld gaan zitten in de doos-in-doosconstructie. Dus misschien was het zoeken naar die energiebalans toch interessant."


Het samenvoegen van plattegronden maakt een doos-in-doosconstructie mogelijk.


Comfort+: Slangen zijn in aluminiumprofielen aan de achterkant van de gipsplaat aangebracht.

WarmBouwen koppelt de schil bij gebrek aan massa aan een vorm van warmteopslag. Het Boostencomplex kent ook een vorm van warmteopslag. Hoe werkt dat daar?
"Ja, er zijn zelfs twee soorten. Het project ligt vlakbij de maasoevers waardoor we een prachtige warmtopslag voor de lange termijn in grindbedden konden realiseren. Daarin slaan we de warmte die zomers met het koelen geoogst wordt op. Voor het verwarmen met comfort+ moet de vloeistof temperatuur in de voorzetwanden en plafonds vanwege het rendement van de warmtepomp relatief laag zijn. We zijn het nog aan het onderzoeken, maar waarschijnlijk kan het zelfs onder de 30 graden. Dan is het verschil met het grondwater nog maar 18 of 19 graden. Dat verschil kun je dus prima op een rendabele manier met een warmtepomp overbruggen."
"Voor de korte termijn slaan we de warmte op in een boilervat van 200 liter dat op zolder staat. Dat wordt door een warmtepomp verwarmd. Juist in het tussenseizoen heb je de ene dag wel verwarming nodig en de andere dag niet, of zelfs koeling."

Warmteoogst en de warmtewanden zijn essentiële onderdelen van WarmBouwen, hoe dat zit bij het Boostencomplex?
"De warmteoogst is daar vrij beperkt doordat het comfort+ systeem alleen zomers tijdens het koelen warmte afvangt. We zijn daar meer gericht op het beheersen van de binnentemperatuur. Maar het comfort+ systeem voor verwarmen en koelen via de wanden kan volgens mij ook binnen WarmBouwen toegepast worden."

WarmBouwen denkt dat lage temperatuur verwarming van wanden en vloeren op 20 à 21 graden een binnentemperatuur van 19 graden mogelijk maakt. Jullie gaan uit van 30 graden. Hoe zit dat?
"Dat is vooraf allemaal doorgerekend. Maar we gaan het monitoren, en met de uitkomsten gaan we het systeem opnieuw inregelen. Want we willen natuurlijk geen verhitte rooie hoofden. Wellicht komen we ook op temperaturen onder de 30 graden uit. Als er voldoende oppervlakten verwarmd worden, en de luchtdichtheid van de omhulling is voldoende dan moet dat volgens mij wel lukken."
Plafondverwarming is dat nieuw? En verlies je niet veel energie naar boven toe?
"Het is zeker niet nieuw, in kantoren wordt het wel gebruikt om te koelen. Vaak van metaal, en dat is relatief duur omdat het additionele systemen zijn. Hier hebben we het toegepast omdat de vloeren in dit project niet in het comfort+systeem uitgevoerd hoefden te worden. Maar comfort+ kan juist wel goed als plafond worden uitgevoerd. En er lekt minder energie weg dan je denkt, omdat comfort+ werkt met stralingswarmte en veel minder met convectiewarmte. In een proefopstelling in een kantoor in Kelpen hebben we het op de zelfde manier toegepast, en daar was het zelfs met de afgelopen winter lekker warm."

WarmBouwen wil zowel aan de binnenkant als buitenkant de architectuur van een gebouw respecteren. Wat zijn jullie overwegingen bij het Boostencomplex geweest?
"Het feit dat het Boostencomplex een monumentaal karakter had is een voor ons een gelukkige omstandigheid geweest. Daardoor was sloop geen optie. Gelukkig maar want het wijkje is nauw verweven met de geschiedenis van Maastricht. Het lag pal naast het legendarische Boschpoortstadion van MVV, en een belangrijk deel van de aanhang woonde daar. Het was sociale woningbouw en de binnenkant was versleten, en de plattegronden waren naar huidige maatstaven veel te klein. Het samenvoegen van woningen bood ons de gelegenheid om het doos-in-doosprincipe toe te passen. Natuurlijk verschillen per project de omstandigheden. Als we te maken hebben met een monument met mooie plafonds en wanden dan moeten we voor andere oplossingen kiezen. Die zullen wellicht nog dichter bij WarmBouwen in de buurt komen."

Hebben jullie bij het Boostencomplex ook gekeken naar de total costs of ownership?
"Ja het is van groot belang op welke manier je de kosten van zo'n project berekent. De corporatie begon hier ook met de klassieke som waarin de energiebesparing niet meegenomen werd. Dat voordeel is immers voor de huurders, die vinden dat terug in een besparing op hun stookkosten. Toen ze dat wel deden was er wél een terugverdienmodel mogelijk. Daarbij komt dat corporaties goede sier kunnen maken met een EPC van 0,8 voor zo'n renovatieproject. Voor mij telt ook hier vanuit het oogpunt van duurzaamheid niet gesloopt is, en zo’n monument weer voldoet aan de normen van onze tijd."

« Groningen krijgt de eerste woningbouwpilotoverzichtWarmBouwen krijgt octrooi »